افزایش مصرف غیرمنطقی آنتیبیوتیکها در کشور و پیامدهای ناشی از مقاومت میکروبی، بار دیگر به یکی از محورهای اصلی هشدار مسئولان نظام سلامت تبدیل شده است؛ موضوعی که به گفته مسئولان سازمان غذا و دارو، علاوه بر تهدید سلامت بیماران، میتواند اثربخشی بسیاری از درمانهای پیشرفته پزشکی را در سالهای آینده با چالش جدی مواجه کند.
دکتر نازیلا یوسفی، سرپرست دفتر نظارت و پایش فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو، در نشست خبری با موضوع مصرف منطقی دارو در وزارت بهداشت، با اشاره به جایگاه ایران در مصرف آنتیبیوتیک اظهار کرد: بر اساس شاخصهای مصرف دارو، میزان استفاده از آنتیبیوتیک در کشور حدود ۳.۵ تا ۳.۷ برابر میانگین جهانی است و ایران در این زمینه در رتبه نخست جهان قرار دارد.
وی با بیان اینکه در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰.۵ درصد نسخههای پزشکی حاوی آنتیبیوتیک بودهاند، افزود: این رقم در نسخههای متخصصان اطفال به حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد میرسد. همچنین متخصصان زنان، متخصصان اطفال و پزشکان عمومی در میان گروههای پزشکی تجویزکننده آنتیبیوتیک سهم بالایی دارند، در حالی که متخصصان بیماریهای عفونی از نظر میزان تجویز این داروها در رتبه دهم قرار گرفتهاند.
به گفته یوسفی، حدود ۱۲ درصد بازار دارویی کشور نیز به آنتیبیوتیکها اختصاص دارد؛ آماری که ضرورت اصلاح الگوی تجویز و مصرف این گروه دارویی را بیش از پیش نشان میدهد.
آغاز نظارت الکترونیکی بر نسخه پزشکان
سرپرست دفتر نظارت و پایش فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو از آغاز رصد نسخههای الکترونیکی پزشکان از حدود یک ماه گذشته خبر داد و گفت: مصرف آنتیبیوتیکها، سرمهای تزریقی، کورتونها، داروهای خارج از فهرست رسمی و همچنین آمپولهای لاغری از جمله موضوعاتی هستند که بهصورت ویژه تحت نظارت قرار دارند.
وی توضیح داد: با استفاده از اطلاعات نسخههای الکترونیکی، کارنامه تجویز دارو برای پزشکان تهیه میشود و امکان ارائه بازخورد به آنها فراهم خواهد شد. این داشبورد نظارتی در اختیار معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی قرار گرفته است و پزشکانی که میزان تجویز آنها بالاتر از میانگین باشد، ابتدا اخطار و تذکر دریافت میکنند.
یوسفی ادامه داد: در صورت تداوم الگوی تجویز غیرمنطقی، پزشکان به سازمان نظام پزشکی معرفی خواهند شد. همچنین در موارد لازم، دورههای آموزشی برای اصلاح رفتار تجویزی در نظر گرفته میشود و در نهایت، در صورت ضرورت، اقدامات قانونی انجام خواهد شد.
مصرف ۲۲۰ میلیون سرم در یک سال
بخش دیگری از هشدارهای سازمان غذا و دارو به مصرف بالای فرآوردههای تزریقی در کشور اختصاص داشت. یوسفی با اشاره به آمار تولید و توزیع سرم گفت: در سال گذشته حدود ۲۴۰ میلیون سرم در کشور تولید و ۲۲۰ میلیون عدد از آن در داروخانهها توزیع شده است. همچنین حدود ۴۵ درصد نسخههای پزشکی به نوعی حاوی فرآورده تزریقی هستند.
وی با تأکید بر اینکه مصرف سرم در بخش سرپایی در بسیاری از موارد ضرورت پزشکی ندارد، اظهار کرد: بیمهها تصمیم گرفتهاند پوشش بیمهای سرم در بخش سرپایی را متوقف کنند و منابع مربوطه را به سایر حوزههای حمایت دارویی از بیماران اختصاص دهند.
این مقام سازمان غذا و دارو با اشاره به خطرات تزریقهای غیرضروری تصریح کرد: تزریق دارو و فرآوردههای تزریقی میتواند با واکنشهای حساسیتی شدید همراه باشد و در مواردی حتی جان بیمار را به خطر بیندازد. به گفته وی، مصرف نابجای آنتیبیوتیکهایی مانند سفتریاکسون نیز سالانه با مرگ حدود ۱۰ نفر در کشور همراه است.
مقاومت میکروبی؛ تهدیدی برای درمان سرطان و پیوند اعضا
یوسفی با هشدار درباره پیامدهای مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها گفت: باکتریها در مواجهه با آنتیبیوتیکها میتوانند تغییر کنند و در برابر داروها مقاومت نشان دهند. بر اساس آمارهای ارائهشده، مقاومت باکتریایی در بسیاری از موارد در ایران و منطقه آسیا از ۵۰ درصد فراتر رفته است؛ در حالی که این میزان در آفریقا حدود ۲۰ درصد و در آمریکا و اروپا حدود ۱۰ درصد گزارش میشود.
وی افزود: مقاومت میکروبی سالانه با حدود پنج میلیون مرگ در جهان ارتباط دارد و پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۱۰ میلیون نفر برسد.
در همین نشست، دکتر فرشید رضایی، معاون مرکز پیوند و درمان بیماریهای معاونت درمان وزارت بهداشت، نیز با اشاره به روند افزایشی مقاومت میکروبی هشدار داد که این پدیده در سالهای آینده میتواند به یکی از مهمترین عوامل مرگومیر در جهان تبدیل شود.
وی توضیح داد: مقاومت میکروبی تنها به محیط بیمارستان محدود نیست و فرآیند شکلگیری و انتشار آن در طبیعت، محیط زیست، حیوانات، فاضلاب بیمارستانها، کارخانهها و مراکز دامپروری نیز اتفاق میافتد. به همین دلیل، در سالهای اخیر راهبرد مقابله با این پدیده به سمت رویکرد سلامت یکپارچه حرکت کرده است.
رضایی با تأکید بر اینکه مقاومت میکروبی میتواند دستاوردهای پزشکی قرن اخیر را به خطر بیندازد، به دو حوزه حساس درمان سرطان و پیوند اعضا اشاره کرد و گفت: در پیوند کبد، کلیه و مغز استخوان، سیستم ایمنی بیمار بهطور موقت تضعیف میشود و در صورت نبود داروهای مؤثر ضدباکتری و ضدقارچ، خطر عفونتهای فرصتطلب افزایش مییابد.
وی افزود: در بیماران مبتلا به سرطان نیز شیمیدرمانی میتواند احتمال بروز عفونت را افزایش دهد و بدون دسترسی به داروهای ضدمیکروبی مؤثر، بسیاری از درمانهای پیشرفته با مشکلات جدی مواجه خواهند شد.
سهم پایین آنتیبیوتیکهای کمخطرتر در الگوی مصرف کشور
معاون مرکز پیوند و درمان بیماریهای وزارت بهداشت با اشاره به دستهبندی آنتیبیوتیکها بر اساس سطح دسترسی و ضرورت نظارت تخصصی اظهار کرد: حدود ۷۰ درصد آنتیبیوتیکهای مصرفی باید از گروه داروهای سطح پایین و در دسترس باشند، اما این سهم در ایران حدود ۴۸ درصد است.
به گفته وی، این اختلاف نشان میدهد بخش قابل توجهی از آنتیبیوتیکهای مصرفی کشور در گروه داروهای با سطح بالاتر قرار دارند؛ موضوعی که ضرورت مدیریت دقیقتر تجویز و مصرف این داروها را برجسته میکند.
اصرار بیماران برای دریافت آنتیبیوتیک؛ یکی از عوامل تجویز غیرمنطقی
رضایی یکی از عوامل مؤثر در تجویز غیرضروری آنتیبیوتیک را اصرار برخی بیماران دانست و گفت: ارتقای سواد سلامت به این معناست که بیمار به جای درخواست یک آنتیبیوتیک مشخص از پزشک، درباره ضرورت مصرف آن سؤال کند.
وی با اشاره به افزایش مصرف آنتیبیوتیک در فصل پاییز و زمستان افزود: در این دوره با موج بیماریهای ویروسی مواجه هستیم، در حالی که آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای ویروسی کاربردی ندارند.
این مقام وزارت بهداشت تأکید کرد که آگاهی مردم از تفاوت بیماریهای ویروسی و باکتریایی و پرهیز از درخواست خودسرانه آنتیبیوتیک، نقش مهمی در کنترل مقاومت میکروبی دارد.
تهران در صدر مصرف آنتیبیوتیکهای بیمارستانی
یوسفی درباره تفاوت میزان مصرف آنتیبیوتیک در استانهای مختلف کشور نیز گفت: تهران به دلیل برخورداری از تعداد بیشتر بیمارستانها و پذیرش بیماران ارجاعی از سایر استانها، آمار بالاتری در مصرف بیمارستانی این داروها دارد.
به گفته وی، میزان مصرف آنتیبیوتیک در بیمارستانهای دانشگاهی تهران به ازای هر هزار نفر حدود پنج برابر اهواز است. پس از تهران، استانهای مازندران و زنجان قرار دارند و اهواز در میان مناطق مورد بررسی کمترین میزان مصرف را داشته است.
نیمی از عوارض دارویی گزارششده مربوط به آنتیبیوتیکهاست
سرپرست دفتر نظارت و پایش فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو با اشاره به گزارشهای ثبتشده در سامانه پایش عوارض دارویی اظهار کرد: در گزارشهای دریافتشده طی سال گذشته، حدود نیمی از عوارض دارویی ثبتشده به مصرف آنتیبیوتیکها مربوط بوده است.
وی با دعوت از مردم و کادر درمان برای گزارش عوارض و موارد عدم اثربخشی داروها افزود: ثبت این گزارشها میتواند به شناسایی مشکلات دارویی و انجام اقدامات اصلاحی از سوی سازمان غذا و دارو کمک کند.
یوسفی در بخش دیگری از سخنان خود درباره مصرف آمپولهای لاغری هشدار داد و گفت: استفاده از این داروها باید بر اساس شرایط پزشکی و شاخص توده بدنی افراد انجام شود و مصرف آنها صرفاً برای کاهش چند کیلوگرم وزن توصیه نمیشود.
وی با اشاره به گزارش برخی عوارض جدی این داروها، از جمله مشکلات بینایی، واکنشهای حساسیتی شدید و موارد مرگ در کشور، بر ضرورت پرهیز از مصرف خودسرانه آنها تأکید کرد.
امکان کاهش مقاومت میکروبی با اصلاح الگوی مصرف
یکی از نکات مورد تأکید مسئولان سازمان غذا و دارو در این نشست، امکان کنترل روند مقاومت میکروبی از طریق کاهش مصرف غیرضروری آنتیبیوتیکها بود.
یوسفی با بیان اینکه کاهش مصرف این داروها میتواند فشار انتخابی بر باکتریها را کمتر کند، اظهار کرد: در برخی موارد، با کاهش مصرف نابجای آنتیبیوتیک، امکان بازگشت حساسیت میکروبی و افزایش اثربخشی داروها وجود دارد؛ البته سرعت و میزان این بازگشت به نوع دارو و الگوی مقاومت باکتریها بستگی دارد.
وی تأکید کرد: پیش از تجویز آنتیبیوتیک باید مشخص شود که بیماری منشأ باکتریایی دارد، داروی انتخابشده برای درمان مناسب است و مقدار و مدت مصرف آن نیز بهدرستی تعیین شده است.
در بخش دیگری از این نشست، فرشید رضایی در پاسخ به پرسشی درباره طولانی شدن مدت بستری بیماران در بیمارستانها گفت: وزارت بهداشت از طریق دانشگاههای علوم پزشکی بر عملکرد بیمارستانها نظارت دارد و شهروندان میتوانند در صورت مشاهده طولانی شدن غیرمتعارف بستری، موضوع را از طریق شماره ۱۹۰ گزارش و شکایت خود را ثبت کنند تا بررسیهای لازم انجام شود.
مسئولان وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو در پایان این نشست بر ضرورت همکاری پزشکان، بیماران، رسانهها و نهادهای نظارتی برای اصلاح الگوی مصرف دارو تأکید کردند.
یوسفی با هشدار درباره پیامدهای ادامه روند فعلی مصرف آنتیبیوتیکها گفت: مصرف نادرست این داروها تنها موجب تحمیل هزینههای اقتصادی نمیشود، بلکه میتواند سلامت نسلهای آینده را نیز تهدید کند؛ چراکه باکتریهای مقاوم در جامعه منتشر میشوند و ممکن است دستاوردهای مهم پزشکی را در معرض خطر قرار دهند.
وی با تأکید بر اینکه اصلاح این روند همچنان امکانپذیر است، ابراز امیدواری کرد با مشارکت مردم و کادر درمان و نقشآفرینی رسانهها، میزان مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک در کشور کاهش یابد و ایران در سالهای آینده جایگاه نخست مصرف این داروها را از دست بدهد.





نظر شما